Эсухэй

Эсухэй
монг. Есүхэй баатар?, ᠶᠢᠰᠦᠭᠡᠢ ᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ?
хамаг-монгуоллар тойонноро
— 1171
Төрөөбүт күнэ	1134({{padleft:1134|4|0}}) Бүтүн монгуоллар судаарыстыбалара[d]
Өлбүт күнэ	1171({{padleft:1171|4|0}}) Бары монгуоллар улуустара
Көмүллүбүт сирэ	биллибэт
Ууһа	Борджигин
Төрөөбүтүгэр аата	Эсухэй
Аҕата	Бартан-баатур
Кэргэнэ	Оэлун уонна Сочихэл
Оҕолоро	Оэлунтан: Тэмуджин, Джочи-Хасар, Хачиун, Тэмуге, Темулун Сочихэлтан: Бектер, Бельгутей
Итэҕэлгэ  сыһыана	тенгрианство
Дойдута	Бүтүн монгуоллар судаарыстыбалара[d]
Логотип РУВИКИ.Медиа Биики Хааһахха миэдьийэ билэлэр

Эсухэй (монг. Есүхэй баатар^?, ᠶᠢᠰᠦᠭᠡᠢ
ᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ^?, баатур (багатур) — «дьоруой», «килбиэннээх сэрииһит», «боотур»; кур. 1134 — кур. 1171) — Чингисхаан аҕата. Монгуол уустарын баһылыга. «Монгуоллар кистэлэҥ сэһэннэригэр» Эсухэйи боотур уонна хаан диэн ааттыыллар. Бордьигин ууһун төрүттээччитэ.

Төрүтэ

Эсухэй Бартан-баатур үһүс уола этэ, Хабул-хаан диэн бастакы бары монгуол хааннарын сиэнэ этэ. Хабул-хаан сэттэ уоллаах этэ, кинилэртэн Кият дьиэ кэргэнэ төрүттэммитэ.

Итиччэ элбэх быһаччы утумнааччылаах эрээри, Хабул-хаан былааһы сыганыгар Амбагайга хаалларбыта. Хабул-хаан уонна Амбагай сыһыаннара уопсай хос эһэлэрэ Хайдуттан саҕаланар. Хайду үс оҕолоох этэ: Байшингор-Догшин, Чарахай-Линху уонна Чаоджин-Ортегай. Хабул-хаан Байшингор-Догшин сиэнэ этэ, Амбагай Чарахай-Линху сиэнэ этэ. Амбагай-хаан уонна атын удьуордар тайдьуут ууһу төрүттээбиттэрэ.

Аныгыскы хаан Хутула-хаан Эсухэй убайа уонна Хабул-хаан төрдүс уола этэ. Эсухэй ураты Бартун-баатур үс уоллаах этэ: Мунгэтү-Киян, Нөгүн-тайджи уонна балыс — Даритай-отчигин.

Биография

Дэлүн-Болдок хочото, Эсухэй бастакы уола (Тэмудьин) сабаҕалыыр төрөөбүт сирэ

Татаардары кытта сэрии иннинэ, булт кэмигэр Эсухэй Чилэдү мэркиты уонна кини олхонут уустан ойоҕун көрсүбүтэ. Кыыс кэрэтиттэн сөҕөн, бырааттарын Нөгүн-тайджины уонна Даритай-отчигины ыҥыран төннөн кэлэн, кыыһы былдьаан ылбыт. Оэлун Эсухэйга Тэмудьинтан ураты, өссө үс уолу төрөппүтэ: Хасар — 1164 сыллаахха, Хачиун — 1166 сыллаахха, Тэмугэ — 1169 сыллаахха уонна кыыһы Тэмулуну 1170 сыллаахха. Иккис ойоҕо Сочихэл икки уолу төрөөбүтэ, Бэктэр уонна Бэлгүдэй.

Литэрэтиирэ

• Монгольский обыденный изборник // Сокровенное сказание. Монгольская хроника 1240 г. ЮАНЬ ЧАО БИ ШИ. / Перевод С. А. Козина. — М.—Л.: Издательство АН СССР, 1941. — Т. I. — С. 79—199.
• Лубсан Данзан. Алтан Тобчи («Золотое сказание»). — М.: Наука, 1973. — Т. 1, кн. 1.
• Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Перевод с персидского Л. А. Хетагурова, редакция и примечания профессора А. А. Семёнова. — М., Л.: Издательство АН СССР, 1952. — Т. 1, кн. 1.
• Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Перевод с персидского О. И. Смирновой, редакция профессора А. А. Семёнова. — М., Л.: Издательство АН СССР, 1952. — Т. 1, кн. 2.