Суйааб

Раннесредневековый город
Суяб
42°48′17″ с. ш. 75°11′58″ в. д.
Дойду	Түүр хаҕаната
Тэриллибит күнэ	V-VI үйэ
Другие названия	Ордукент
Разрушен	XI үйэ
Причины разрушения	заброшен
Состав населения	түүрдэр, согдийдар
Население	20 000 (983)
Современная локация	Кыргыстаан Кыргыстаан, Чуй уобалаһа
Суяб

Чуй хочото

Суйааб эбэтэр Ордукент (перс. سوی آب; кыт. 碎葉 — Суйэ, былыргы кыт. саҥарыы Suo-[Suai-] iap) — Чуй хочотун эрдэ орто үйэлээҕи куорат, Улуу солко суолга баара. Токмактан (Кыргыстаан) соҕуруу-арҕаа 6 км баар Ак-Бэшим сэлиэнньэ аттыгар баар урусхалы куораты кытта ситимнииллэр.

V—VI үйэлэргэ Солка суолга баар согдий атыыһыттар илин өттүнээҕи нэһилиэнньэлээх пууннарыттан биирдэстэрин быһыытынан үөскээбитэ. Суйааб диэн V—VI үйэлэргэ Чуй өрүс ираан тылынан ааттаммыта. 629 сыллаахха Сюаньцзян кэлэн суруйан ойуулаабыта. Кини сир үүнүүтүн, ордук просо уонна виноград үүннэрэргэ табыгастааҕын бэлиэтээбит. Оччолорго согдий атыыһыттара түүрдэр хаҕаннарыгар харчы төлүүллэр эбит.

Арҕаа-түүр хаҕанаатын киинэ буолбута. Сайын хаҕан отуутугар Талас хочотугар Невакет куоракка айанныыра. Түүрдэр судаарыстыба куттала суох буолуутун хааччыйаллара, оттон согдийдар кини экономическай туругун хааччыйаллара.

648—719 сылларга Суйааб Тан импиэрийэтин биир саамай арҕааҥҥы кириэппэһин быһыытынан сулууспалаабыта. 647 сыллаахха Кытай источниктара Анси протекторатын «Түөрт гарнизонун» ахталлар — Орто Азияҕа Тан импиэрийэтин арҕааҥҥы бас билиитин сүрүн бөҕөргөтүүлэрэ, олор истэригэр Суйэ ахтыллар. Кытайдар көмөлөрүнэн урут несторианствоны уонна зороастризмы кытта бииргэ олорбут буддизм сүрүн итэҕэл буолбута. Суйаабка Кыргыстааҥҥ баар саамай былыргы христианскай пааматынньык булуллубута — VII—VIII үйэлэрдээҕи кыра несторийскай таҥара дьиэтэ. Суйаабка манихеизм киэҥник тарҕаммыта.

Сун үйэтинээҕи Кытай төрүттэр суруйалларынан, Суйааб куоракка, гарнизон офицерын дьиэ кэргэнигэр, Кытай улуу поэта Ли Бай төрөөбүт.

719 сыл кэнниттэн Суйаабы кытайдар түргэштарга биэрбиттэрэ. Үйэ ортотунааҕы Кытай-Тибет сэриилэрин кэмигэр манна Тан гарнизона туруоруллубута. Суйааб 766 сыл кэнниттэн карлуктарга барбыта.

VIII үйэ ортотугар Суйаабынан ааспыт кытай айанньыта Ду Хуан, буддийскай манастыыр ​​үлэлии турар эрээри, куорат урусхалланан турарын булбут. Кытайдар 787 сыллаахха илин диэки тэйбиттэрин кэннэ, куорат туһунан суруллубут билии аҕыйах. «Худуд аль-Алам» диэн трактаакка 20 тыһыынча нэһилиэнньэлээх куорат быһыытынан ааттаммыт.

XI үйэҕэ Суйааб Баласагун тутуутун түмүгэр быраҕыллыбыта. XIX үйэ бүтүүтүгэр Василий Владимирович Бартольд Ак-Бэшим чугаһыгар баар урусхалы Баласагун урасхалын кытта булкуйбут. Былыргы Суйааб археологическай сирэ 30 гектар иэннээх. Хаһыылар Суйаабка элбэх итэҕэл дьиэлэр баалларын көрдөрөллөр, христианскай уонна буддийскай.

Литэрэтиирэ

• Зуев Ю. А. Китайские известия о Суябе // Изв. / АН КазССР. Сер. ист., археол. и этногр. — 1960. — Вып. 3(14). — С. 87—96.
• Кызласов Л. Р. Археологические исследования на городище Ак-Бешим в 1953—1954 гг. // Тр. КАЭЭ. — Т. II. — Фрунзе, 1958. — С. 155—242.
• Кызласов Л. Р. Городская цивилизация Срединной и Северной Азии: Ист. и археол. исслед. М. Вост. лит., 2006. — 360 с. — Суяб, Ак-Бешим: Гл.4 и Прилож.
• Кызласов Л. Р. Символ креста у манихеев и сакральное пространство города Суяба на реке Чу // Вестн. / Моск. ун-та. Сер. 8: История. — 2006. — № 2. — С. 138—150.
• Лубо-Лесниченко E. И. Сведения китайских письменных источников о Суябе (городище Ак-Бешим) // Суяб. Ак-Бешим. — СПб., 2002. — С. 115—127. — (Археол. экспедиции Гос. Эрмитажа).
• Михеева А. А. Христианская церковь на городище Ак-Бешим: (Объект IV): Нов. архив. данные и их интерпретация // Проблемы истории, филологии, культуры. — 2019. — [Вып.] 3 (65). — С. 246—266.
• Нарбаев К. Средневековый город Суяб // Наука и новые технологии. — 2013. — № 5. — С. 91—94.
• Суяб. Ак-Бешим: [Сб. ст.]. -— СПб., 2002. 174 с. — (Археол. экспедиции Гос. Эрмитажа). — ISBN 5-93572-076-0

Сигэлэр

• Ак-Бешим // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
• Суяб или городище Ак-Бешим // Сайт tokmok.info